Bütün anne-babalar, çocuklarındaki kimi değişiklikleri büyüyor olmalarıyla ilişkilendirebilirler. Ancak bazen bir çocuğun yalnızca bir “aşama” geçirip geçirmediğini veya belki de daha ciddi bir şeyin belirtilerini gösterdiğini söylemek zordur. Son zamanlarda doktorlar çocuklara,  bazen manik-depresif de denilen Bipolar Bozukluk teşhisini daha çok koymaya başladılar.

Ancak bu hastalık gerçekten bir çocuk için ne anlama geliyor?

Bu yazı, çocuğunun Bipolar Bozukluk belirtileri taşıdığını düşünen ya da çocuğuna bu hastalığın teşhisi konulan ebeveynler için bir kılavuzdur.

Bipolar Bozukluk Nedir?

Aynı zamanda manik depresif hastalık olarak da bilinen Bipolar Bozukluk, ruh hali ve enerjide alışılmadık değişimlere neden olan bir beyin bozukluğudur. Kişinin okula gitmek veya arkadaşlarıyla takılmak gibi günlük işleri yerine getirmesini zorlaştırabilir. Bipolar Bozukluk belirtileri şiddetlidir. Herkesin bazen yaşadığı normal iniş ve çıkışlardan farklıdır. Bozuk ilişkiler, kötü okul performansı ve hatta intihar ile sonuçlanabilir.

Ancak Bipolar Bozukluk tedavi edilebilir ve bu hastalığı olan insanlar tam ve üretken yaşamlara kavuşabilir.

Bipolar Bozukluk çoğunlukla geç ergenlik ya da erken gençlik döneminde gelişir, ancak bazı insanlar çocukluk döneminde de ilk belirtilerini gösterir. Tüm vakaların en az yarısı 25 yaşından önce başlar.

Çocuklarda ve Gençlerde Bipolar Bozukluğun Ortak Belirtileri Nelerdir?

Bipolar Bozuklukluğu olan gençler, “duygudurum dönemleri” (mood episodes) olarak adlandırılan ve farklı periyotlarda ortaya çıkan olağandışı yoğun duygusal durumlarla karşılaşırlar. Aşırı neşeli ya da aşırı heyecanlı olunan duruma “manik dönem”, aşırı üzgün yada aşırı umutsuz olunan duruma da “depresif dönem” denir. Bazen bir ruh durumu epizotu hem mania hem de depresyon semptomlarını birlikte içerebilir. Buna karışık durum denir. Bipolar Bozukluğu olan insanlar, bir ruh hali sırasında patlamaya hazır bir bomba gibi ya da sinir bozucu olabilir. Enerji, aktivite, uyku ve davranıştaki şiddetli değişimler bu ruh halindeki değişikliklerle birlikte hareket eder.

Manik Dönem Belirtileri

Ruh Hali Değişiklikleri

Çocuğunuzun sıra dışı olan, aptalca ya da neşeli bir ruh hali içinde olması. Bu, çocuğunuzun genelde sergilediği aptalca ya da eğlenceli durumlardan farklıdır.

Çok kısa süren öfke nöbetlerine sahip olmak. Bu alışılmadık rahatsız edici bir ruh halidir.

Davranış Değişiklikleri

Kısa uykular ama yorgun hissetmemek

Çok konuşmak ve çok hızlı düşünmek

Odaklanmada güçlük, bir şeyden başka bir şeye alışılmadık bir hızla dikkat geçişlerine sahip olmak

Seks hakkında daha çok düşünmek ve konuşmak

Sıklıkla riskli şekillerde davranmak, çok fazla zevk peşinde koşmak ve olağanın dışında aktivite yapmak.

Depresyon Dönemi Belirtileri

Ruh Hali Değişiklikleri

Uzun süreli üzgün ruh haline sahip olmak

Bir zamanlar keyif alınan etkinliklere karşı ilgiyi kaybetmek

Değersiz ya da suçlu hissetmek

Davranış Değişiklikleri

Baş, mide ve kas ağrıları gibi, ağrılar hakkında daha sık şikayetçi olmak

Çok ya da az yemek yemek, kilo almak ya da vermek

Daha önceden böyle bir sorun olmazken artık çok uyumak ya da uyuyakalmak

Enerji kaybetmek

Tekrarlayan ölüm ya da intihar düşüncelerine sahip olmak

Neredeyse her çocuk ve gençte bazen bu tarz semptomlardan bazılarının görülmesi normaldir. Bu geçiş değişiklikleri Bipolar Bozukluk ile karıştırılmamalıdır. Bipolar Bozukluğun semptomları, herkesin her an yaşayabildiği ruh hali ve enerji değişimlerine benzemez. Bipolar semptomlar daha ölçüsüzdür ve en az bir hafta, neredeyse her gün, gün boyu sürme eğilimindedir. Ayrıca, depresif veya manik dönemler, bir çocuğun normal ruh halinden çok farklı ruh hallerini içerir ve yukarıda açıklanan davranışlar aynı anda başlayabilir. Bipolar Bozukluğun belirtileri bazen o kadar şiddetli olur ki çocuğun bir hastanede tedavi altına alınması gerekir.

Mania ve depresyona ek olarak, Bipolar Bozukluk bir dizi ruh hallerine neden olabilir. Ölçeğin bir tarafında şiddetli depresyon, orta düzeyde depresyon ve hafif düşük derecede ruh hali bulunmaktadır. Orta dereceli depresyon daha az aşırı semptomlara neden olabilir ve hafif düşük derecede ruh hali, kronik veya uzun süreli olursa distim olarak adlandırılır. Ölçeğin ortasında normal ya da dengeli ruh hali bulunmaktadır.

Bazen bir çocuk normalden daha fazla enerjiye sahip olup, daha fazla aktif olabilir fakat tam bir manik dönemin keskin bulgularını göstermez. Böyle bir şey olduğunda, buna hipomani denir ve en az dört gün üst üste sürer. Hipomani çocuğun davranışlarında belirgin değişikliklere neden olur ancak “mania”nın yaptığı gibi çocuğun yapabilirliklerine zarar vermez.

Bir Çocuğun Bipolar Bozukluğa Sahip Olma Riski

Bipolar Bozukluğun ailesel olma durumu vardır. Bipolar Bozukluğu olan bir ebeveyn veya kardeşi olan çocuklar, aile öyküsünde Bipolar Bozukluk hikayesi bulunmayan çocuklarla karşılaştırıldığında, hastalığa yakalanma olasılığı 4-6 kat artmaktadır. Bununla birlikte, aile öyküsünde Bipolar Bozukluk olan pek çok çocuk bu hastalığa sahip olmayabilir de. Ebeveynlerinde Bipolar Bozukluk olmayan çocuklarla karşılaştırıldığında, ebeveynlerinde Bipolar Bozukluk olan çocukların anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği/ hiperaktivite semptomlarına sahip olma olasılığı daha yüksek olabilir.

Çeşitli araştırmalar, anksiyete bozukluğu olan gençlerin anksiyete bozukluğu olmayan gençlere göre Bipolar Bozukluk geliştirmesinin daha olası olduğunu göstermektedir. Gelgelelim anksiyete bozuklukları gençlerde çok yaygındır ve anksiyete bozukluğu olan çocukların ve gençlerin çoğunda Bipolar Bozukluk gelişmez.

Günümüzde, Bipolar Bozukluğun önlenmesine ilişkin herhangi bir yol bulunmamaktadır. Şu günlerde The National Institute of Medical Herbalists (Ulusal Tıbbi Bitki Enstitüsü) aile öyküsünde bu hastalık olan çocuklarda ilk belirtilerin nasıl sınırlandırılacağını veya geciktirilebileceğini inceliyor.

Yazının devamında, çocuklarda Bipolar Bozuklukla birlikte görülebilecek diğer hastalıkları göreceksiniz.

Bipolar Bozukluk, Çocukları ve Gençleri Yetişkinlerden Farklı Olarak Nasıl Etkiler?

Bipolar Bozukluk, çocukluk çağında veya gençlik yıllarında başlar ve bu erken başlangıçlı Bipolar Bozukluk olarak adlandırılır. Erken başlangıçlı Bipolar Bozukluk, geç genç ya da yetişkinlerde ortaya çıktığı zamanki biçiminden daha şiddetli gibi görünür. Bipolar Bozukluğu olan gençler, Bipolar Bozukluğu olan yetişkinlerden farklıdır. Bu hastalığa sahip olan gençlerde daha sık ruh hali değişimleri görülür, daha sık hastalanırlar ve daha karmaşık epizotlara sahiplerdir.

İntihar düşüncesinin ya da davranışların herhangi bir işaretine dikkat edin. Bu işaretleri ciddiye alın. Ortalama olarak, erken başlangıçlı Bipolar Bozukluğu olan insanlar, semptomları yetişkinlikte başlayanlara göre, daha fazla intihar girişiminde bulunma riski taşırlar. Çocuklarda ve gençlerde Bipolar Bozukluk üzerine yapılmış geniş bir araştırma, araştırmaya katılanların üçte birinden fazlasının en az bir kez ciddi intihar girişiminde bulunduğu sonucuna varmıştır. Bazı intihar girişimleri dikkatlice planlanırken bazılarında plan olmaz. Her iki durumda da şunu anlamak önemlidir: İntihara ilişkin duygular ve eylemler tedavi edilmesi gereken bir hastalığın belirtileridir.

Çocuklarda ve Gençlerde Bipolar Bozukluk Nasıl Tespit Edilir?

Bipolar Bozukluğu teşhis eden kan testi ya da beyin taraması yoktur. Yine de doktorunuz diğer olası nedenleri ortadan kaldırabilmek adına bu tarz testleri yapabilir. Örneğin, doktor öğrenme, düşünme veya konuşma ve dil sorunlarını test etmeyi önerebilir. Dikkatli bir tıbbi muayene, aynı zamanda Bipolar Bozuklukla birlikte görülen ve madde bağımlılığı gibi tedavi edilmesi gereken sorunları da tespit edebilir.

Psikiyatrlar, psikologlar ya da diğer akıl sağlığı uzmanları gibi, erken başlangıçlı bipolar bozukluğun tanısı konusunda deneyimli olan doktorlar, çocuğunuzun ruh halindeki değişiklikler hakkında sorular soracaktır. Ayrıca uyku düzenleri, enerji ve etkinlik dereceleri ve başka bir ruh hali ya da davranış bozukluğu olup olmadığı hakkında sorular soracaktır. Doktorlar ayrıca aile öyküsünde Bipolar Bozukluk, depresyon ya da alkolizm gibi diğer psikiyatrik hastalıklar olup olmadığını da sorabilir.

Doktorlar genelde Zihinsel Bozuklukların Teşhis ve İstatistik El Kitabı’ndan, kısaca DSM’den alınan yönergeleri kullanarak zihinsel bozuklukları teşhis eder.

DSM’ye göre, dört temel bipolar bozukluk türü vardır:

  • Bipolar I Bozukluk, temel olarak en az yedi gün süren manik veya karışık ataklarla ya da hastanın acilen hastaneye yatırılmasını gerektirecek kadar şiddetli manik belirtilerle tanımlanır. Çoğunlukla, kişinin depresif epizotları da vardır ve tipik olarak en az iki hafta devam eder. Manianın ya da depresyonun semptomları, kişinin normal davranışlarına oranla çok büyük bir değişim olmalıdır.
  • Bipolar II Bozukluk, yüksekten alçağa doğru değişken depresif atakların bir örneğiyle tanımlanır. Hipomani dönemlerde açığa çıkar ve tam gelişmiş mania ya da karışık epizot yoktur.
  • Kişinin, bipolar I veya II için tanı ölçütlerini karşılamayan hastalık semptomları varsa, Tanımlanmamış Bipolar Bozukluk (BP-NOS) teşhisi konulur. Bipolar I ya da II teşhisi koymak için belirtilerin yeterince uzun sürmesi gerekmez ya da kişi çok az belirti gösteriyor da olabilir. Bununla birlikte, belirtiler, net olarak kişinin normal davranış silsilesinin dışındadır.
  • Siklotimik Bozukluk veya Siklotmi, Bipolar Bozukluğun hafif bir şeklidir. Siklotimisi olan insanlarda, yetişkinlerde en az iki yıl, çocuklar ve ergenlerde 1 yıl olmak üzere, hafif depresyon ile yüksekten alçağa doğru değişken hipomani atakları vardır. Bununla birlikte semptomlar, diğer Bipolar Bozukluk tipleri için tanısal gereksinimleri karşılamamaktadır.

Uzmanlar, çocukların dört günden daha uzun bir şekilde manik belirtiler gösterdiği durumlarda, Tanımlanmamış Bipolar Bozukluk (BP-NOS) teşhisi konuşmasını önerirler. Bazı bilimsel kanıtlar, bu gençlerin yaklaşık üçte birinin birkaç yıl içinde daha uzun epizotlar geliştireceğini göstermektedir. Eğer öyle olursa, Bipolar I ya da II ölçeğini karşılamış olurlar.  

Ayrıca, araştırmacılar belli semptomların, bir çocuğa Bipolar Bozukluk tanısı konması gerektiği anlamına gelip gelmediği üzerine araştırma yapıyorlar. Örneğin, bilim insanları çok şiddetli, kronik asabi ve dikkat eksikliği/hiperaktivite semptomları olan çocuklarla çalışıyorlar fakat net bir şekilde mania epizotları bulunmuyor. Bazı uzmanlar, bu çocuklara mania teşhisi konulması gerektiğini düşünüyor. Aynı zamanda, bu asabi-hırçın çocukların, Bipolar Bozukluğu olan çocuklardan farklı olduklarını ileri süren bilimsel kanıtlar var: Hastalıklarının sonuçları, aile öyküsü ve beyin fonksiyonu.

Çocuğunuzun doktoruyla veya zihin sağlığı uzmanıyla konuştuğunuzda, soru sormaya özen gösterin. Yanıtlar almak, çocuğunuzun semptomlarını tanımlamak için kullandıkları bilimsel terimleri anlamanıza yardımcı olur.

Çocuklarda ve Gençlerde Bipolar Bozukluk ile Birlikte Ortaya Çıkan Diğer Hastalıklar Nelerdir?

Bipolar Bozukluğu olan hastalarda çeşitli hastalıklar gelişebilir:

  • Alkolizm: Bipolar Bozukluğa sahip olan yetişkinlerde madde bağımlılığının gelişme riski çok yüksektir. Bipolar Bozukluğu olan gençler de aynı risk altındadır.
  • DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu): Bipolar Bozukluğu olan pek çok çocuğun DEHB öyküsü bulunmaktadır. Bir çalışma, Bipolar Bozukluğu yaşamının ilerleyen dönemlerinde başlayan insanlara kıyasla, çocukluk döneminde başlayan insanlarda DEHB’nin daha yaygın görüldüğünü ortaya koymuştur. Eşzamanlı olarak DEHB ve Bipolar  Bozukluğu olan çocuklar odaklanma ve etkinliklerini kontrol etme konusunda güçlük çekebilir. Bu, manik ya da depresif olmadıkları zaman bile olabilir.
  • Anksiyete Bozuklukları: Ayrılık kaygısı ve yaygın anksiyete bozukluğu gibi anksiyete bozuklukları da Bipolar Bozukluk ile birlikte görülür. Bu hem çocuklarda hem de yetişkinlerde görülebilir. Her iki tip bozukluğu olan çocuklar, daha genç yaşta Bipolar Bozukluk geliştirme eğilimindedirler ve ruhsal hastalıklarla ilişki olarak hastanede daha uzun süre kalırlar.
  • Diğer Zihinsel Bozukluklar: bazı zihinsel bozukluklar, Bipolar Bozukluk benzeri semptomlara neden olur. İki örnek majör depresyon (bazen tek kutuplu depresyon olarak adlandırılır) ve DEHB’dir.  Sadece belirtilere bakarsanız, majör depresyon ile Bipolar Bozukluğun depresif epizodu arasındaki farkı söylemenin hiçbir oylu yoktur. Bu yüzden, doktorun teşhisi doğru koyabilmesi adına, çocuğunuzda var olan herhangi bir manic semptomu ya da geçmişte yaşadığı epizotları mutlaka söylemelisiniz. Buna karşılık, DEHB’nin epizotları bulunmamaktadır. DEHB belirtileri bazı şekillerde maniaya benziyor olabilir ancak, DEHB belirtileri, Bipolar Bozukluğun manik epizotundan daha kalıcı olma eğilimi vardır.

Bipolar Bozukluk Tedavi Yöntemlerinden Biri: Psikoterapi

İlaç tedavisine ek olarak, psikoterapi (“konuşma” terapisi) Bipolar Bozukluk için etkili bir tedavi olabilir. Yetişkinler üzerine yapılan çalışmalar, psikoterapinin Bipolar Bozukluğu olan insanlara ve ailelerine destek, eğitim ve rehberlik sağlayabileceğini göstermektedir. Psikoterapi, sağlıklı kalmak için çocukların ilaçlarını düzenli almalarını sağlamaya ve nüksetmeyi önlemeye yardımcı olabilir. Çocuklar ve gençler, okuldaki, işyerindeki veya topluluktaki sorunları ele alan terapilerden de yararlanabilirler.

Bipolar Bozukluk için kullanılan bazı psikoterapi tedavileri şunları içerir:

  1. Bilişsel davranış terapisi, Bipolar Bozukluğu olan gençlerin zararlı veya olumsuz düşünce kalıplarını ve davranışlarını değiştirmesini sağlar.
  2. Çocuğun aile fertlerinin de dahil olduğu aile odaklı tedavi. Yeni epizotları erken tanımak ve çocuklarına yardımcı olmak gibi, ailenin başa çıkma stratejilerini geliştirmeye yardımcı olur. Bu terapi iletişimi ve problem çözmeyi de geliştirir.
  3. İnsanlararası ve sosyal ritim terapisi, çocuklara ve Bipolar Bozukluğu olan gençlere başkalarıyla olan ilişkilerini geliştirmelerine ve günlük rutinlerini yönetmelerine yardımcı olur. Düzenli günlük rutinler ve uyku programları manik epizotlara karşı korunmaya yardımcı olabilir.
  4. Psikoeğitim, Bipolar Bozukluğu olan gençlere hastalık ve tedavisi hakkında bilgi verir. Bu tedavi, insanların nüksetme belirtilerini tanımalarına yardımcı olur ve böylece gelişmiş bir atak meydana gelmeden önce tedavi isteyebilirler. Psikoeğitim aile üyeleri ve bakıcılar için de yararlı olabilir.

Diğer terapi türleri de denenebilir ya da yukarıda söz edilen terapi çeşitlerinin yanı sıra kullanılabilir. Psikoterapi seanslarının sayısı, sıklığı ve tipi çocuğunuzun tedavi ihtiyaçlarından yola çıkılarak belirlenmelidir. Bu terapileri genellikle lisanslı bir psikolog, sosyal hizmet uzmanı veya danışman sağlar. Bu profesyonel kişi, çocuğunuzu gözlemlemek için genellikle doktoruyla birlikte çalışır. Bu tedavi sağlayıcılardan ilaç yazmak için lisans sahibi olan da olabilir ancak bunun için bulunduğunuz yerdeki yasaları kontrol etmeniz gerekmektedir. Çocuklar ve gençler, Bipolar Bozukluğun belirtilerini azaltmak için terapiye başlamanın yanı sıra, okulda, işyerlerinde ve toplulukta bu tarz sorunları çözen terapilerden de faydalanabilirler. Bu tür terapiler iletişim becerilerini, problem çözme belirtilerini ya da okul ve iş ile ilgili olan becerilerini hedefleyebilir. Sosyal yardım programları veya destek ve savunma grupları tarafından sağlanan diğer programlar da yardımcı olabilir. Bipolar Bozukluğu olan çocuklardan bazıları, öğrenme bozuklukları ya da dil sorunları yaşayabilir. Çocuğunuzun okulu, okul gününün stresini azaltan, uygun destek ve müdahaleyi sağlayan bir yer yapmak zorunda kalabilir.

Bu yazı, Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü ABD SAĞLIK VE İNSAN HİZMETLERİ BÖLÜMÜ (National Institute of Mental Health U.S. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES) bilgilendirme kitapçığından çevrilmiştir. Özgün metinde bulunan “ilaçla tedavi yöntemleri” özellikle dahil edilmemiştir.

Çeviren: Gözlem Küçük
Kaynak: education.ucsb.edu

Libido Dergisi’nde yayımlanan, Libido Dergisi yazar ve çevirmenlerine ait herhangi bir yazı, çeviri, makale ve haber izin alınmadan basılı olarak ya da internet ortamında kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayınlanamaz. İzinsiz kullananlar hakkında hukuki yollara başvurulacaktır.

Yazar:

Libido Dergisi, psikanaliz, felsefe ve insan bilimleri alanlarında makale, deneme ve çevirileri içeren iki aylık bir psikanaliz dergisidir. Genel okur-yazar kitlede psikanaliz kuramlarına duyulan ilgilinin artması, psikanalizin yaygınlaşmasını amaçlamaktayız. Psikanaliz kuramlarına duyulan ilginin gelişmesi amacıyla farklı psikanaliz akımları hakkında en tutarlı akımları ve bilgileri okuyucu ile buluşturarak dergimizi ve psikanaliz hakkındaki Türkçe yazıları geliştirmeye çalışmaktayız.