Mizah hakkındaki bu psikolojik çalışmaya gülmeyin. 

Mizah her yaşta ve her kültürde gözlemlenmektedir. Fakat deneysel psikolojinin mizahı temel ve önem arz eden bir davranış olarak değerlendirmesi kısa bir geçmişe dayanmaktadır.

Tarihsel olarak psikologlar mizahın; üstünlüğün, görgüsüzlüğün, Freudyen id çatışmasının ya da birinin gerçek duygularını saklamak için kullandığı bir savunma mekanizmasının göstergesi olduğunu öne sürerek onu kötü bir çerçeveye oturtmuşlardı. Bu bakış açısına göre bir birey mizahı, diğerlerini küçük düşürmek ya da kötülemek için veya kendi öz saygısını artırmak için kullanmaktaydı. Öyle ki, mizaha kaçınılması gereken ve istenmeyen bir özellik gözüyle bakılıyordu. Bu yüzden de psikologlar, mizahı üzerinde çalışmaya değer bulmamaya eğilimlilerdi.

Fakat son zamanlarda mizah üzerindeki çalışmalar gün ışığına çıktı ve günümüzde mizah bir karakter gücü olarak görülüyor. İnsanların neyi iyi yaptığını inceleyen bir alan olan pozitif psikoloji, mizahın insanları mutlu etmek, samimiyet kurmak ya da stresle başa çıkmak için de kullanılabileceğini fark etti. Minnettarlık, umut ve maneviyatın yanı sıra, mizah anlayışı da pozitif psikoloji uzmanlarının aşkınlık olarak tanımladığı güç davranışları arasındadır; bu davranışlar birleşerek dünyayla bağlar kurmamıza ve hayatın anlamına ulaşmamıza yardım eder. Mizahı takdir etmek, akıl ve öğrenme aşkı gibi diğer karakter güçleriyle de bağlantılıdır. Ayrıca mizah etkinlikleri ve alıştırmaları, duygusal sağlık ve iyimserliği artırmayla sonuçlanır.

Tüm bu sebeplerden dolayı mizah, deneysel psikolojinin temelinde istenen bir davranış ya da araştırmacıların anlamaya çalıştığı bir yetenek olarak kabul edilmektedir. Mizahı nasıl anlayabilir, takdir edebilir ve üretebiliriz?

Bir espriyi anlamak için gerekenler

Mizahı anlamak ve üretmek için bir dizi zihinsel işleme ihtiyaç duyarız. Bilişsel psikologlar üç aşamalı bir mizah teorisini kabul etmektedirler. Bir espriyi anlayabilmek için:

  1. Zihinsel olarak esprinin mantığını betimleyebilmeniz,
  2. Esprinin çeşitli yorumlamalarını düşünerek tutarsızlığı tespit edebilmeniz,
  3. Gerçek ve komik olmayan yorumlamayı engelleyip, komik olanın anlamını takdir ederek tutarsızlığı çözebilmeniz gerekmektedir.

Bir bireyin bilgi dağarcığı şemalar olarak adlandırılan zihinsel hafıza yapılarından oluşmaktadır. Bir şeyi gördüğümüzde ya da düşündüğümüzde, zihin ilgili şemayı harekete geçirir; o konu hakkındaki bilgi dağarcığımızın hacmi hemen aklımıza gelir.

Örneğin, bir Far Side karikatüründeki inekleri gördüğümüzde, büyükbaş hayvan şemamızı harekete geçiririz (1. adım). Fakat insanlar otlaklardayken ineklerin arabanın içinde olduğunu fark ettiğimizde, artık bilinçli zihnimizde iki simge vardır: inekler hakkında zihinsel olarak önceden oluşturduğumuz şemanın temsil ettikleri ve karikatüre bakınca kafamızda canlanan şey (2. adım). Gerçek hayat simgesini engelleyerek (3. adım), ineklerin, insanların otladığı bir kasabaya yolculuk yaptıkları fikrini komik bulabiliriz. “İnekleri biliyorum”, ” bir dakika tarladakiler inekler olmalıydı insanlar değil” fikrine ve mantıksız bir durumda bulunan mizahtan zevk almaya dönüşür.

Komiklik, en az iki aykırı şemanın birleşiminden meydana gelen öznel bir deneyimdir. Sözlü esprilerde, ikinci şema genellikle en sonda, esprinin can alıcı noktasında, harekete geçirilir.

Bu komik değil

Bazen esprileri anlamamamızın en az iki nedeni vardır. İlk olarak can alıcı noktanın esprinin kurduğuyla çatışma yaratacak farklı bir zihinsel simge yaratması gerekmektedir; zamanlama ve gülme efekti de dinleyicinin, can alıcı kısmın farklı olan simgesini anlamasında yardım etmektedir. Daha sonra birincil zihinsel simgeyi engelleyebilmeniz gerekmektedir.

Espri hakaret olarak algılayabileceğimiz (etnik, ırkçı ya da cinsiyetçi espriler gibi) bir kalıp yargıyı devam ettirdiğinde, bu hakaret içeren simgeyi engellemeyi reddedebiliriz. Çizgi filmlerdeki şiddet de bir diğer örnektir; Roadrunner çizgi filminde, bir demirci örsü çakalın üstüne düştüğünde, hayvan severler bir başka kaçınılmaz başarısızlığın komik anlamına odaklanmak yerine hayvan zulmü anlamını engelleyemeyebilirler.

Bu tutarsızlık modeli daha yaşlı yetişkinlerin esprileri genç olanlara oranla neden daha az sıklıkla anladıklarını da açıklayabilir. Yaşlanma sürecine bağlı olarak görülen gerilemeler yüzünden, daha yaşlı yetişkinlerin birden çok simge yaratmak, tutarsızlığı tespit etmek için bu simgeleri eş zamanlı olarak tutmak ya da ilk harekete geçirilen simgeyi engellemek için gerekli olan kavramsal kaynakları bulunmayabilir. Bir espriyi anlamak için çalışan bir hafıza kapasitesine ve kontrol fonksiyonlarına ihtiyaç vardır. Fakat, daha yaşlı yetişkinler bunları yerine getirme çabalarında başarılı olduklarında, bir espriyi takdir etme konusunda genellikle genç yetişkinlerden daha başarılı oluyorlar ve yaşam doygunluklarının mizahtan anlamayanlara oranla daha yüksek olduğunu bildiriyorlar.

Yine de, mizaha yaşlı yetişkinlerin avantajı elinde bulundurduğu farklı bakış açıları da olabilmektedir. Akıl yaşla birlikte artan bir muhakeme biçimidir ve öznel sağlıkla ilişkilidir. Mizah ise akılla bağlantılıdır – bilge bir birey mizahı nasıl kullanacağını ya da ne zaman kendisine güleceğini bilir.

Buna ek olarak, önsezi ustalaştıkça gelişebilen ve yaşla birlikte gelen bir karar verme biçimidir. Mizah gibi, önsezi de psikolojik araştırmalarda yenilenme döneminin bir parçası olmuştur ve şimdiyse muhakemenin başlıca türlerinden biri olarak yeniden ele alınmıştır. Şema oluşumunda ve tutarsızlık çözümlemesinde önsezi mizaha yadım eder ve bizler mantıksal analizlerdense ilk bakışta daha hızlı şekilde mizahı anlayabilir ve takdir edebiliriz.

Zamanda yolculuk

Zamanı ayrıştırmak, geçmişe, bugüne ve geleceğe kafa yormak ve bu zihinsel simgelerin detaylarını zihninde canlandırmak sadece insanlara ait bir yetenektir. Mizahta olduğu gibi, zaman perspektifi, insan deneyimleri için temeldir. Mizah yeteneğimiz zaman yolculuğu ve öznel sağlık için kullandığımız bu zihinsel kapasiteyle sarılmış durumdadır.

İnsanlar, geçmişin, bugünün ve geleceğin bu zihinsel simgelerini detaylandırmak için kullandıkları yeteneklerinde farklılık gösterir. Örneğin, bazı insanlar psikologların mevcut ortamla hiçbir ilgisi olmayan geçmiş hataları sürekli düşünmek, bugün ve geleceğin pozitif olmasına rağmen bütün canlı detayları tekrar yaşamak anlamına gelen negatif geçmiş perspektifi olarak adlandırdığı şeye sahip olabilmektedirler.

Zaman perspektifi iyi oluş duygularıyla ilişkilidir. Geçmiş ve şimdiki zaman anılarının detaylarının kalitesine bağlı olarak daha fazla mutluluk duyduklarını bildirmektedirler. Çalışmalara katılanlar canlı detayları ortaya çıkaran “nasıl” detaylarına odaklandıklarında, soyut fikirleri ortaya çıkaran “nedene” odaklandıklarındakine göre hayattan daha çok zevk alıyorlardı. Örneğin, kötü sonlanmış bir ilişkiyi düşündüklerinde, bu ayrılığa sebep olan olaya odaklananlar, aşk ve yakınlığa ilişkin soyut rastgele açıklamalara dayananlara göre çok daha hoşnut olmuşlardı.

Bir araştırma mizahı olumlu yönlerden kullanan kişilerin geçmişe de olumlu bir bakış açısıyla baktığını, kendi kendisini engelleyici bir mizah kullanan kişilerin ise geçmişe olumsuz bir bakış açısıyla baktığını ortaya koymuştur. Bu tür çalışmalar, sosyal etkileşimi nasıl yorumladığımızı ve nasıl düşündüğümüzü kavramamıza katkı sağlar. Böyle araştırmalar aynı zamanda mizahı olumlu yönden kullanma girişimleri düşüncelerimizdeki ve dolayısıyla da ruh halimizdeki detayların duygusal üslubunu geliştirmemize yardımcı olabilir. Klinik psikologlar mizahı, öznel sağlığı artırmak için bir tür tedavi olarak kullanmaktadırlar.

Devam eden bir çalışmamızda, öğrencilerim ve ben, psikologların mizahı, zaman perspektifini ve mizah gereksinimini değerlendirmek için kullandığı birkaç yaygın ölçekte- bir bireyin günlük yaşamında mizahı nasıl aradığı ve ürettiği hakkında bir ölçüm- üniversite öğrencilerinin puanlarının analizini yaptık. İlk sonuçlarımız, mizah yeteneği güçlü olanların geçmişlerinin, bugün ve geleceklerinin olumlu yönlerine odaklanmaya eğilimli olduklarını gösterdi. Çalışma örneklerimizde, hayatlarında mizah arayanların, aynı zamanda mevcut yaşantılarının da güzel yanlarına odaklandıkları görüldü.

Araştırmamız hala ilk aşamalarda olsa da, verilerimiz zihinsel zaman yolculuğu için gerekli bilişsel süreçlerle mizahı takdir etmenin bağlantılı özellikler olduğu savını desteklemektedir. Zaman perspektifi üzerine yapılacak ileriki araştırmalar, komik duygularla sonuçlanan tutarsızlıkların tespit edilmesi ve çözümlenmesindeki bireysel farklılıkları açıklamaya yardım edebilirler.

Kahkahaya saygı duymayı öğrenmek

Deneysel psikologlar, günlük yaşamımızdaki değerini ve diğer önemli zihinsel süreçlerimiz ve karakter güçlerimizle arasındaki ilişkiyi öğrendiğimizden, mizah hakkındaki kitabı baştan yazıyorlar. Bir espriye göre, bir ampulü değiştirmek için kaç psikologa ihtiyacımız vardır? Yalnızca bir tane, ama ampulün değişmeyi gerçekten istemesi gerek.

Mizah çalışmak; hafıza, muhakeme, zaman perspektifi, akıl, önsezi ve öznel sağlığa dahil olan kuramsal süreçleri araştırmamıza yardım etmektedir. Ve biz mizahı yaşa, cinsiyete ve kültürlere göre tanımlamaya, açıklamaya, kontrol etmeye ve öngörmeye çalıştıkça yalnızca kendisiyle ilgilendiren bir davranıştır.

Neyin komik olduğu neyin olmadığı konusunda ortak bir paydada buluşamasak da, deneysel psikologlar arasında mizahın ciddi ve davranış bilimiyle alakalı bir şey olduğu konusunda bir fikir birliği vardır. Ve bu bir espri konusu değildir.

Yazar: Janet M. Gibson
Çevirmen: Nisrem Akciğer

Kaynak: theconversation

Libido Dergisi’nde yayımlanan, Libido Dergisi yazar ve çevirmenlerine ait herhangi bir yazı, çeviri, makale ve haber izin alınmadan basılı olarak ya da internet ortamında kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayınlanamaz. İzinsiz kullananlar hakkında hukuki yollara başvurulacaktır.

Yazar:

Libido Dergisi, psikanaliz, felsefe ve insan bilimleri alanlarında makale, deneme ve çevirileri içeren iki aylık bir psikanaliz dergisidir. Genel okur-yazar kitlede psikanaliz kuramlarına duyulan ilgilinin artması, psikanalizin yaygınlaşmasını amaçlamaktayız. Psikanaliz kuramlarına duyulan ilginin gelişmesi amacıyla farklı psikanaliz akımları hakkında en tutarlı akımları ve bilgileri okuyucu ile buluşturarak dergimizi ve psikanaliz hakkındaki Türkçe yazıları geliştirmeye çalışmaktayız.