Düşünün ki asansördesiniz. Aynada kendinize bakıp, garip surat ifadeleri takınıyorsunuz . Çat! Asansör durdu. Bir yabancı asansöre bindi. Hemen köşelere ve kenarlara doğru çekildiniz. Nitekim karşınızdaki kişinin de aynı şeyi yaptığından şüpheniz yok. Ortama bir anda gerginlik, ciddiyet ve tedirginlik hakim oldu.  Dikkatli bakışlarla kişiyi süzdüğünüzü inkar edemezsiniz. Bu yazıyı okurken bu durumla daha önce karşılaştığınızı hatırlamışsınızdır. Peki nedir bunun sebebi? Tekrar bir düşünelim. Minibüs veya otobüstesiniz ve yine bir yabancı yanınıza oturdu. İlk yaptığınız şey kendinizi toparlayıp yabancı olan kişiden biraz uzak durmaya çalışmak olacaktır. Dışarıyı, hatta tavanı izleyip gözlerinizi kaçıracaksınız. Bu iki olayda da neden yabancı bir kimseden uzaklaşıyorsunuz, neden bir gerginlik havası geliyor? Herkesi potansiyel katil olarak mı görüyorsunuz yoksa paranoid bozukluğunuz mu var? Yok yok sakin olun aslında tamamıyla insanın “Kişisel alan”ıyla ilgili bir durum. Buyrun birlikte görelim. Bakalım neymiş bu kişisel alan.

Git Az Öte İşe !

Middlemist ve ark, 1976’da bir üniversite tuvaletinde bu soruları cevaplayacak nitelikte zekice ve bir o kadar da ilginç bir deney tasarladılar. Üç pisuvarın bulunduğu bir tuvalette, öğrencilerin bir gözlemci yoluyla; işeme süreleri ve pisuvarın başına gelip işemeye başladığı ana kadar geçen süresi (gecikme süresi) gözleniyor. Deney için iki farklı koşul yaratılıyor. Ve tabi ki de kontrol grubu oluşturuluyor. 

rect4136-9-10Kimsenin pisuvarda olmadığı, öğrencinin tek başına işediği durum.

1Ortadaki pisuvarın önüne temizlik kovası konulup üzerine “Burayı kullanmayınız!” yazan bir levha yerleştiriliyor. İş birlikçi işeyici sağdaki pisuvarda öğrencinin gelmesini bekliyor. Hiçbir şeyden habersiz bir ihtiyacını görmeye gelen öğrencinin geçebileceği tek yer en soldaki pisuvar oluyor.
flowRoot4278-9-3-6-8Burada ise en sağdaki pisuvarın önüne temizlik kovası konulup üzerine “Burayı kullanmayınız!” yazan bir levha yerleştiriliyor. İş birlikçi işeyici bu sefer ortadaki pisuvarda öğrencinin gelmesini bekliyor. Gelen öğrencinin geçebileceği tek yer bu sefer ise iş birlikçinin tam yanı. Kısaca yakın mesafe koşuluna göre iş birlikçi ile öğrenci arasında ki mesafe azaltılıyor.

Bu kadar işemeli s*çmalı deney yapmaya ne gerek var sorusu kafanızda oluştu. Bulgular bize pisuvar kullanan öğrencilerin prostata yakalandığını söylemiyor tabi ki. Ama sonuçlar bizi aydınlatmaya yetiyor. Kontrol durumda gecikme süresi 4,9 saniye , toplam işeme süresi 24,8 saniye. Uzak mesafe durumda gecikme süresi 6,2 saniye , toplam işeme süresi 23,4 saniye. Yakın durumda ise gecikme süre 8,4 saniye, toplam işeme süresi 17,4 saniye.

flowRoot4278-92-2

Peki ya nedir buradan çıkan sonuç diye düşündüğünüzü biliyoruz. Kişisel alanımız ihlal edildiğinde fizyolojik olarak bile tepkimiz gecikiyor.Kişisel alanı bizi çevreleyen bir daire gibi düşünebiliriz. Bu mesafe içerisine bir yabancı girdiğinde; asansördeki o gerginlik durumu , otobüsteki o tedirginlik anı veya deneydeki gibi fiziksel bir ihtiyaçta bir gecikme söz konusu oluyor. Vücudumuz buna programlanmış bir şekilde işliyor.

Korkuyorum Amigdala, Anlıyor Musun? 

Beynimizde yer alan amigdala kişisel alan ihlali durumunda bir korku tepkisi veriyor.  Burnunla burnumum değdiği bir mesafede öpüşmeyeceğimiz kesin olsa neler hissederdin. Rahatsız olur muydun? İstersen en yakınındaki insanla bunu bir dene; veya deneme boş ver tadınız kaçmasın. Gel bir kadından konuşalım. Amigdalasının bir kısmında hasarı olan bir kadın. Bu kadına yapılan bir deneyde kendisine yaklaşıldıkça ne kadar rahat hissedip hissetmediğini derecelendirmesi (1 :çok rahatım, 10 : çok rahatsız) istenmiş. Kadın kendisine yaklaşan kişi 3 metredeyken çok rahatım der, 2 metredeyken de 1 metredeyken de hatta ve hatta burun burunayken de aşırı rahat olduğunu söyler.  Fakat beyin hasarı olmayan  katılımcıların bu deneyde rahatsız hissettiği mesafe yaklaşık 1,5 metredir.

Bu kişisel alan mesafesi kültürden kültüre değişkenlik gösterebilir. Örneğin Türkiye’de birini elle dürtmek çok yanlış bir davranış değilken Japonya’da kişisel alanının ihlali sayılıp rahatsız edici bir davranış olarak görülebilir. Batı ülkelerinde kişisel mesafe kısayken, bu mesafe Uzak Doğu ülkelerinde daha artmaktadır. Oysa ki Suudilerdeki konuşma mesafesi batılıları rahatsız edebilir. Bu noktada kültür amigdalanın korku tepkisini şekillendiren bir unsur olarak karşımıza çıkıyor. Tüm insanlarda amigdala var olmasına rağmen kişisel alanın belirlenmesinde  kültür etkisinin yadsınamayacak derecede önemli olduğu bir gerçektir.

Asansörde, minibüste, insanlarla dip dibeyken gergin hissettiğinizde bilin ki bu gerginlik korkudan, amigdaladan. Amigdala size biri yaklaştığında fark ediyor, amigdala sizi olası tehlikelerden korumaya çalışıyor. Amigdala akıllı , amigdala gibi olun!

Kaynak: psikolezyum

Yazar:

Libido Dergisi, psikanaliz, felsefe ve insan bilimleri alanlarında makale, deneme ve çevirileri içeren iki aylık bir psikanaliz dergisidir. Genel okur-yazar kitlede psikanaliz kuramlarına duyulan ilgilinin artması, psikanalizin yaygınlaşmasını amaçlamaktayız. Psikanaliz kuramlarına duyulan ilginin gelişmesi amacıyla farklı psikanaliz akımları hakkında en tutarlı akımları ve bilgileri okuyucu ile buluşturarak dergimizi ve psikanaliz hakkındaki Türkçe yazıları geliştirmeye çalışmaktayız.